Uitgelicht » Joke Hagen

Joke Hagen

Joke Hagen schilderde bovenstaand schilderij naar aanleiding van het doek ” les deux saltimbanques”  (De harlekijn en zijn metgezel) uit 1901 van Pablo Picasso. Picasso wordt beschouwd als de grondlegger van het Kubisme.
De gelijkenis met het originele doek is voortreffelijk. Joke slaagde erin een goede kopie van het doek te maken. Mooi vind ik de oranje achtergrond die goed doorloopt in de blouse van de voorste figuur. Aan het zwart van het haar is het blauw van de achtergrond toegevoegd, waardoor het mooi harmonieert met die achtergrond. Met een paar zwarte contouren zijn de armen losgemaakt van het vlak.
De droefenis van het clownsvak is heel mooi in het doek weergegeven.

Soms aarzelt Joke maar als ze eenmaal aan het schilderen slaat, ontstaan er mooie schilderijen. Of dat nou een Monet, een Dali of een Picasso is, Joke Hagen draait haar hand er niet voor om. Waar Joke koos om aan het zwart van het haar een blauw toe te voegen zijn de contouren puur zwart. Discutabel, want zwart wordt door veel schilders niet als een echte kleur gezien.


Het zwart in de schilderkunst
Dat zwart niet als een echte kleur wordt gezien, vindt zijn oorsprong in het Impressionisme. De Impressionisten bekenden kleur, zo ook het zwart. Voor de Impressionisten was zwart was een samenstelling van Kraplak Rood, Pruisisch blauw en Gebrande Sienna. Het Sienna fungeerde daarbij als basis, waar het rood en blauw aan werden toegevoegd. Wordt het zwart wat warmer dan wordt wat meer Kraplak toegevoegd, moet het zwart wat koeler worden dan wordt wat meer Pruisisch Blauw toegevoegd. Het is een prachtige menging.

Toch is door de eeuwen heen veel met puur zwart geschilderd. De bekendste zwarten zijn:

  • Lampen zwart (pigment PBk6), dekkend
  • Ivoor zwart (pigment PBk9), half dekkend met een iets bruine ondertoon
  • Mars zwart (pigment PBk11), dekkend met een iets bruine ondertoon,  warmer dan Ivoor zwart.

In de vroege middeleeuwen verbood de Franse monnik Bernardus van Clairvaux (1090-1153) zelfs het gebruik van kleur in de Cisterciënzer kerken en kloosters. Kleur leidde alleen maar af en werd beschouwd als overbodige franje.


Guernica, Pablo Picasso 1937. Olie op linnen, 3,49 m bij 7,76 m. Collectie: Museo Reina Sofía, Madrid.

Guernica
Het beroemdste schilderij in zwart/wit is ongetwijfeld het doek Guernica (1937) van Pablo Picasso. Het iconische schilderij, met de enorme afmetingen van 3,49 m bij 7,76 m breed, toont het bombardement op Guernica tijdens de Spaanse Burgeroorlog.

Het doek was een opdracht van de regering van de Spaanse Republiek en zou worden getoond in het paviljoen op de  wereldtentoonstelling in 1937 te Parijs. Eén van de inspiratiebronnen van het doek is het schilderij “de Executies” van Goya (1814)

Picasso maakte een aantal etsen die een satire waren op de grootheidswaanzin van Franco maar had weinig inspiratie voor een nieuw schilderij. Tot de eerste berichten over het bombardement op Guernica naar buiten kwamen. Picasso begon te werken en verliet het atelier nauwelijks meer. Hij maakte nieuwe schetsen over de gruwel van het bombardement. Het schilderij werd in 6 weken geschilderd in zwart en wit.
Zwart, geen Lampen zwart, geen Ivoorzwart en ook geen Mars zwart. Picasso gebruikte een mat zwart wat ook werd gebruikt voor het schilderen van kachels. Hij kocht het bij een verfhandelaar.

Een goede, Engelstalige, film over het doek vindt u hier.


Robert Motherwell
Als reactie op de verschrikkingen van de Spaanse Burgeroorlog schilderde de Amerikaan Robert Motherwell een hele reeks schilderijen met als titel “Eligie op de Spaanse Republiek”.

Motherwell, één van mijn favoriete schilders, was een Amerikaanse, 20e-eeuwse kunstschilder en een van de bekendste vertegenwoordigers van het abstract expressionisme. De kunstenaar was een jonge twintiger toen de genoemde oorlog in 1936 uitbrak. Het was in Europa voor het eerst dat burgers werden belaagd door luchtbombardementen. Er waren ten gevolge van de drie jaar durende oorlog meer dan een half miljoen slachtoffers te betreuren. Dit maakte zoveel indruk op de kunstenaar dat hij een serie maakte van meer dan honderd monumentale schilderijen, waar Elegie op de Spaanse Republiek, 70 er een van is. In alle schilderijen van de reeks zijn vergelijkbare typerende ritmische eivormige zwarte vlakken te zien. Deze zwarte vlakken zouden verwijzen naar de testikels van stieren. Volgens de Spaanse traditie worden deze aan het publiek getoond aan het einde van elk stierengevecht. Maar je zou er evengoed een vallend bommentapijt in kunnen zien.

Robert Motherwell. Elegie op de Spaanse Republiek no 70, 1961 Olie op linnen 175,3 x 289.6 cm. Collectie: Metropolitan Museum of Art , New York

De vraag of zwart als discutabel en niet als kleur in de schilderkunst kan worden gezien lijken met die doeken van Picasso en Motherwell beantwoord.

Bronnen: Atelier Jan Naezer, Historieknet, Kunstbus, KRO, het Parool