Weglaten, Leida Boersma

Stilleven met geranium, Leida Boersma, aquarel

Het moeilijkste in de aquareltechniek is het weglaten van zaken. Dingen niet schilderen en ze toch laten zien is ongelooflijk knap. Het lijkt zo simpel maar het moment waarop je moet beslissen te stoppen is vaak het moment waarop je denkt: “nog even daar iets zetten” en weg is je werk.

Op het atelier stond een gecompliceerd stilleven, drie geraniums, een grote blauwe kan, emaillen keukenblikken en een bruine bak. En dan moet je gaan kiezen.

Het knappe van de aquarel van Leida is dat zij precies op het goede moment wist te stoppen, onze hersenen maken het beeld compleet. Er staat een kwart bloempot maar wij weten dat die bloempot in werkelijkheid heel is. Om daar in het schilderen gebruik te maken getuigt van inzicht, dat is knap.

Leida koos voor de impressie en niet voor een fotografische weergave, een keuze die leidde tot deze prachtige aquarel. Op de foto is de aquael een stuk minder dan in het echt.

René Margritte
De Belgische schilder René Margritte (1898-1967) koos wel voor het fotografisch weergeven van zijn onderwerpen maar wist de beschouwer vaak op het verkeerde been te zetten. Eén van zijn bekendste schilderijen is het doek ” La trahison des images “(1928-1929) met als ondershcrift ”  Ceci n’est pas une pipe”. Een realistisch geschilderde pijp welk geen pijp is maar slechts verf op doek. Onze hersenen denken dat het een pijp is. Margritte hoorde tot de surrealisten.

Het surrealisme
Het surrealisme ontstond in 1924 toen de Franse schrijver André Breton zijn ‘Premier Manifeste du Surréalisme’ publiceerde in het tijdschrift De surrealistische revolutie. Hij geloofde in een hogere werkelijkheid, waarin droom en realiteit samenkomen. Zijn manifest betekende tevens het einde voor het dadaïsme, een stroming waarin het irrationele en het toeval op handen werd gedragen. Deze voorkeur voor de vormgeving van het onbevattelijke kenmerkt ook het surrealisme. Spontane uitingen zonder tussenkomst van het verstand, het ‘psychisch automatisme’, is zowel in de surrealistische literatuur als in de beeldende kunst een belangrijk middel om uitdrukking te kunnen geven aan dat wat zich afspeelt in het onderbewustzijn. De Chirigo , was één van de grondleggers van deze stoming.

Freud
De Oostenrijkse neuroloog Sigmund Freud was met zijn methode van de psychoanalyse een belangrijke inspirator voor surrealisten. Freud verklaarde dat het denken, voelen en handelen van de mens grotendeels bepaald wordt door het onderbewuste. Tijdens de slaap zouden onderdrukte gevoelens en verdrongen ervaringen zichzelf prijsgeven in de vorm van dromen. Zo komt de innerlijke waarheid van iedere individuele mens naar boven. De kunstenaars van het surrealisme probeerden het bestaan van het onderbewuste zichtbaar te maken door de droomwereld te verbeelden. Zij droegen de vermeende innerlijke waarheid van Freud hoog in het vaandel. Kunstenaars als Salvador DalíRené Magritte en Max Ernst lieten zich tevens inspireren door de schilderijen van Giorgio de Chirico. Met zijn spel met perspectieven en vreemde combinaties van objecten weet de Chirico de beschouwer te desoriënteren en een mysterieuze sfeer op te roepen, dat vervreemdende beelden oplevert die sterk doen denken aan de wereld van de droom

Yvonne Riphagen

Zonder titel, ets.

De etsen van Yvonne Riphagen zijn geen etsen die als klassiek kunnen worden omschreven. Het zijn collages van etsplaten die zich in de druk tot één geheel vormen. Soms landschappelijk, soms verwijzend naar zichzelf bouwde Yvonne in de loop van de jaren dat zij ets vanuit het stilleven haar volstrekt eigen beeldtaal op.

De etsen worden gedrukt in een kleine oplage, meestal 5, die door de wijze van drukken allemaal verschillen. Met de hand worden op de afzonderlijke platen verschillende kleuren en tonen aangebracht (à la poupee). Al drukkend ontstaat het definitieve beeld.

De ets wordt altijd in spiegelbeeld gemaakt, bij het ontwerpen van de prent (een prent is een afdruk) wordt daar al rekening mee gehouden. Onderstaande afbeelding toont een ets en haar etsplaat.

Op de cursus wordt op zink gewerkt. De platen worden in salpeterzuur gebeten. Door de reactie van salpeterzuur op zink ontstaat een wat grovere, onregelmatig lijn. Zou je de ets in koper bijten dan zijn de lijnen strakker.

Anton Heyboer

Eén van de beroemdste etser is Anton Heyboer. Bij het grote publiek beroemd om zijn 5 bruiden, in de kunstwereld vooral bekend om zijn grafiek uit de Haarlemse en de eerste periode uit Den Ilp

Net als elke kunstenaar begon Heyboer met werk naar waarneming. Onderstaande ets (Schelpenvissers) maakte hij in zijn beginperiode (Drenthe)

In Haarlem en de beginperiode Den Ilp (tot midden jaren 70) ontwikkelde Heyboer zijn museale beeldtaal, zie onderstaande ets. Werken uit die periode zijn opgenomen in veel collecties van musea. Halverwege de jaren 70 richtte hij zich op publiciteit en het grote publiek. Beeldend is Heyboer dan niet meer interessant.

Dieuwke Milius

Zonsondergang over de Waddenzee

Zonsondergang over de Waddenzee. Dieuwke Milius, aquarel

Dieuwke Milius schilderde een knappe aquarel. Niet echt groot van formaat, ca 30/40 cm, maakt het werk een monumentale indruk. De kracht van de aquarel zit in het kleurgebruik en het gebruik van Arabische om in de laatste laag.

Als papier werd een Hahnemuhle 200 grams, fijn gekornd (cold pressed) aquarelpapier gebruikt. In aquarelpapier onderscheidt men drie soorten papier:

  • Gesatineerd, H.P.(hot pressed), grain satiné (G.S), liscia en grana satinata geven aan dat het papier een gladde oppervlaktestruktuur heeft.
  • Fijngekornd, C.P.Not (Cold pressed/Not hot pressed), grain fin (G.F) en grana fina duidt op een enigszins ruw oppervlak.
  • Grofgekornd, rough, grain torchon(G.T) en grana grossa geven een ruwe structuur aan.

Als eerste laag werd een dunne rauwe sienna over het hele papier gezet. De sienna zorgt voor het warme beeld van een zonsondergang. Over die eerste laag werd de aquarel met transparante kleuren verder opgebouwd.

Aan het eind werd een, met Arabische gom, vermengde laag bestaand uit Alizarine Crimson (Kraplak) en Pruisisch blauw gezet. De gom zorgt voor een heldere, transparante film die weinig kleurverlies kent.

Het kleurverlies bij aquarel komt door de natuurkundige eigenschap dat water bolvormig op een glad oppervlakte staat.Die druppel water heeft dus een groot oppervlak. Hierdoor lijken de kleuren krachtig. Eenmaal opgedroogd verliest de aquarel ca 3/5 van die kleur. Bij napjes is het verlies van kleur groter dan bij tubes. Om die reden prefereer ik tubes. Arabische gom werkt als een soort vernislaagje en voorkomt deels dit kleurverlies.

Hake verwaspenselen
Ideaal voor de verwastechniek zijn  Hake penselen.

Dit Japans penseel wordt op de traditionele wijze vervaardigd en wordt vooral gebruikt om een losse en snelle toets in het werk te bereiken.
De uitgezochte extra soepele en gebleekte geitenharen zorgen voor het speciale effect op het papier.

Verder wordt dit penseel veelal gebruikt voor het opbrengen van schellak bij vergulden, vanwege zijn uitzonderlijk zachte penseelstreek
De haren worden als een wig tussen de steeluiteinden gedreven en deze steel-uiteinden worden met draad aan elkaar genaaid. De steel blijft blank. In het gehele penseel wordt geen metaal verwerkt.

De penselen mogen alleen met koud water worden schoongemaakt en worden tijdens het drogen opgehangen. Dit voorkomt dat haren en hout gaan rotten. De penselen zijn niet duur.

Hake penselen

Aquarel en Arabische gom

Aquarel met Arabische gom, Markrit van Rooij.

Arabische gom koop je in opgeloste vorm. Het zit in kleine flesjes. Voor aquarel staat er op. Maar wanneer gebruik je het en wat doet het eigenlijk?

Het bindmiddel van aquarelverf is tragantgom, een zachte gomsoort.  Arabische gom is een een harsachtige gom die vrijkomt als de schors van de Acasiaboom wordt beschadigd.   De boom groeit in een gebied dat zich uitstrekt van West-Afrika tot en met het Arabisch schiereiland.

Arabische gom
Arabische gom wordt als medium gebruikt bij plakkaatverf (gouache) – daarbij verhoogt het de glans van de verf, die van zichzelf erg dof is – en als toevoeging bij aquarelverf

Arabische gom was tot ver in de twintigste eeuw onmisbaar voor het bedrukken van textiel. De beits die de verf op de juiste plaatsen liet hechten werd met Arabische gom op de stof aangebracht. Met andere kleefstoffen was het niet mogelijk een scherpe rand te krijgen. Er werden zelfs gom-oorlogen gevoerd tussen de Fransen en de Engelsen, die probeerden om een monopoliepositie in West-Afrika te verwerven. Tegenwoordig worden andere kleefstoffen, meestal op basis van gemodificeerd zetmeel, gebruikt.

Arabische gom wordt in voedingsmiddelen als additief gebruikt.

Een bijzondere toepassing van Arabische gom was de gomdruk in de fotografie. Een dik-vloeibaar mengsel van Arabische gom en kaliumdichromaat is gevoelig voor licht. Gemengd met pigment wordt dit mengsel op een vel papier gesmeerd en vervolgens belicht. Door de belichting veroorzaakt het kaliumdichromaat het hard worden van de gom. De zacht gebleven, onbelichte delen, kunnen vervolgens worden weggespoeld. De harde delen met daarin het pigment blijven dus achter. De afdruk is derhalve negatief ten opzichte van het opvallende licht en kan dus gebruikt worden om een negatief vanaf een glasplaat af te drukken. Omdat er verschillende pigmenten en papiersoorten gebruikt kunnen worden is de artistieke vrijheid van de fotograaf groter dan bij gewone op zilverzouten gebaseerde fotografie.

Aquarel en Arabische gom
Wie Arabische gom toevoegt aan zijn aquarelverf zal merken dat de verf transparanter wordt en minder zal vloeien, het lijmt als het ware onderliggende lagen vast. Sluit je een aquarel af met een transparante verflaag gemengd met Arabische gom dan ontstaat een mooie diep toon.

No. 5081 Aquarel, aquaprimer, ei-tempera, Arabische gom, pigment, bladgoud. Zerkall Bütten 350 gram, 51/71 cm. Jan Naezer

Arabische gom oplossen.
Flesjes met Arabische gom zijn duur. Wie veel met Arabische gom werkt doet er verstandiger aan de gom in poedervorm te kopen. Je neemt dan 3 delen afgekoeld, gekookt water op één deel gom. Daar voeg je 5% natriumcarbonaat aan toe. Het gaat dan niet schimmelen of verzuren. Wegzetten en de volgende dag is het bruikbaar.

Abstraheren

Marijke de Jong

Stilleven met koffiepotten en trechter. Marijke de Jong. Acryl op canvas

Op het atelier stond een wit stilleven, twee koffiepotten en een trechter. Het stilleven was van achteren belicht. Door die belichting ontstond een zware slagschaduw aan de voorzijde.

Het stilleven.

Met acryl is het wat moeilijker vloeiende verlopen te schilderen, dan kan je beter olieverf kiezen. Door de snelle droogtijd zijn verven als acryl en tempera meer geschikt voor een wat vlakke benadering. Marijke deed dat op een zeer goede wijze. Elk deel wat door de belichting een andere grijstoon had werd als apart vlak behandeld. Hierdoor ontstond een doek wat zich uitstekend zou lenen tot een abstract schilderij.

Zou je een detail van het doek uitlichten dan is direct duidelijk wat ik bedoel. Het abstracte schilderij verwijst altijd naar iets wat bestaat. Vervalt die verwijzing dan wordt het werk non-figuratief.

 

Detail

In bovenstaande afbeelding is een detail van het doek afgebeeld. De afbeelding is 90% gedraaid en er ontstaat een een abstract doek wel zijn oorsprong aan een bestaand beeld ontleend. Het doek van Marijke de Jong is een prachtig voorbeeld hoe je vanuit een bestaand doek iets nieuws, iets abstracts kunt maken.

 

 

Ondergronden voor olieverf

 

Er bestaan twee soorten doeken waar je op kunt schilderen. het universele doek, geschikt voor acryl en olieverf en het oliehoudende doek waar je alleen met olieverf op kunt schilderen.

Schilder je met olieverf dan zou ik de voorkeur geven aan een oliehoudend doek. Waarom?  De olie uit je verf trekt in de ondergrond. Daarmee verliest het doek zijn glans. Bij het vernissen krijg je dat weer terug maar mooier is om voor een paar euro meer een oliehoudend doek te kopen. In de ondergrond zit al olie waardoo je minder verlies van glans krijgt.

Kies je voor een universeel doek dan zal je tussentijds met retoucheervernis moeten vernissen. Alleen dan kan je echt bepalen hoe je kleuren naast elkaar zet. Tussendoor met retoucheervernis vernissen bespaart teleurstellingen van grote kleurverschillen (door het inschieten van de olie in de ondergrond) wanneer je een slotvernis aanbrengt. Slotvernis breng je pas aan als je doek echt droog is, ga uit van 3/4 a 1 jaar.

Retoucheervernis wordt (alleen bij olieverf) gebruikt om partijen waarvan de kleuren zijn “ingeschoten” weer helder te maken. Over deze vernis kan gewoon worden geschilderd. De vernis wordt in een dunne laag met een niet pluizende doek of een spalter (platte varkensharen kwast) aangebracht. In de praktijk betekent dit dat het niet onverstandig is om na een week even een laagje retoucheervernis over het schilderij te zetten. Schilders weten dan hoe de kleuren zich ten opzichte van elkaar verhouden. Bij het slotvernis komen alle kleuren terug zoals zij zijn geschilderd.

Zelf ondergronden maken

Kan het ook anders? Jazeker, je kan gewoon je eigen panelen of doeken prepareren. Je kan dan kiezen voor een sprankelend doek op een marmergrond of een introvert beeld op een krijtgrond. Op het atelier kan je dit gewoon doen. Het is even wat werk maar het resultaat is er naar.

Hieronder een aantal recepten. Ik gaf ze al een keer eerder maar nu op een aparte pagina.

Ondergronden

Schilderen doe je op linnen of op paneel. Het mooist is om dat zelf te lijmen en te gronderen. Met een bepaalde ondergrond kan je het karakter van het schilderij bepalen. Wie zelf geen ondergrond maakt raadt ik aan om olieverf altijd op een oliehoudend doek te schilderen. Een korte uitleg, er zijn twee soorten gronderingen die je op doek toepast, de universele ondergrond (die wordt het meest verkocht) en de oliehoudende ondergrond. Het prettige van een oliehoudende ondergrond is dat de olie uit je verf niet direct je gesso intrekt en dus mooier van kleur blijft. Bij een niet oliehoudende ondergrond zal de gesso zich altijd eerst met de olie uit je verf voeden. Een goedkoop doekje kopen en daar meerdere lagen gesso opzetten is dus volstrekte onzin. Je zorgt er alleen maar voor dat er meer olie uit de verf kan worden onttrokken.

Je doek op paneel lijm je eerst voor. Dat doe je met beenderlijm.

Voorlijmen.

  • 65 gr. beenderlijm
  • 5 gr. aluin
  • 1 liter water1e recept: 24 uur laten weken in gekookt, afgekoeld water, daarna de afgesloten pot met lijm in een bak warm bak plaatsen tot de substantie vloeibaar is.
    2e recept : 6 a 8 uur op het gas laten sudderen. NIET WARMER dan 50 graden Celsius.

Ik zou kiezen voor het eerste recept. Daarna maak je je grondering. Ook daar gebruik je lijmwater voor

Voorlijmen

Lijmwater

  • 60 gram beenderlijm
  • 1 liter water
  • 6 gram aluin.

1e recept: 24 uur laten weken in gekookt, afgekoeld water, daarna de afgesloten pot met lijm in een bak warm bak plaatsen tot de substantie vloeibaar is.
2e recept : 6 a 8 uur op het gas laten sudderen. NIET WARMER dan 50 graden Celsius.
Ook hier zou ik voor het eerste recept kiezen. Nu kan de ondergrond worden aangebracht. Ik geef een paar recepten

Steenkrijtgrond.

Een ondergrond met een wat groffe structuur.

  • 1 deel steenkrijt
  • 1 deel zinkwit of lithophoon (krijtvorm)
  • 1 deel lijmwater

Krijtgrond

  • 1 deel krijt
  • 1 deel zinkwit
  • 1 deel lijmwater

Ondergrond niet op linnen gebruiken, te brokkelig . Sterk zuigende grond, ideaal voor snelle droging 1e opzet op paneel.

Oliegrond

  • Als krijtgrond + 1 deel gekookte lijnolie.

Is op linnen te gebruiken, zuigt niet sterk, kleur schiet minder snel in.

Gipsgrond

Grondering is geschikt voor paneel. Naar mijn idee de mooiste grond, er kan heel fijn op worden geschilderd.

  • 1 deel natuurgips
  • 1 deel Titaanwitverdunnen met ljmwater (tot een goed smeerbare grondering ontstaat)

De ondergrond wordt geslepen met spiritus + fijn schuurpapier (polijstpapier) tot zij spiegelglad is.

Kaolinegrond

  • 1 deel kaoline
  • 1 deel lithophoonkrijt
  • lijmwater

Geschikt voor doek en paneel, houdt een sterke kleurkracht.

Bolusgrond

  • 1 deel bolus (b.v. rode bolus)
  • 1/2 deel krijt
  • 1/2 deel blankfix

lijmwater in de verhouding 50/1000/5, naar gelieve

Marmergrond

  • 1 deel marmerzand
  • 1 deel borax caseïne

Borax maak je alvolgt

  • 40 gram caseïnepoeder, inweken in 125 cc. KOUD water
  • 16 gram boraxpoeder laten inweken in 125 cc WARM water

Borax aan de caseïne toevoegen, na enige minuten de deksel sluiten. Beperkt houdbaar.
Voor conservering eventueel 2 a 3 % rachit toevoegen.

Temperagrond

  • 1 deel krijt
  • 1 deel zinkwit
  • 1 deel lijmwater
  • 1/3 deel gekookte lijnolie.

Mooie ondergrond voor tempera of acrylverf.

Medium

Medium is de vloeistof waar je je verf mee verdunt. Deze is altijd op basis van gerectificeerde terpentijn. Een medium heeft als doel één of meerdere eigenschappen van de verf te beïnvloeden en de verf geschikt te maken voor een bepaalde toepassing. Denk hierbij aan consistentie, glans, vloei, droogtijd, transparantie en duurzaamheid van de verffilm. Omdat een onderliggende (schrale) laag olie onttrekt aan een bovenliggende laag, moet een bovenliggende laag relatief meer olie bevatten. Denk hierbij aan de vet over mager regel.
Je kan medium zelf maken maar het is verstandiger deze kant en klaar te kopen. Iets te veel siccatief in je medium (een droogstof) zorgt voor een hoop ellende. Zeker in cursusverband is verstandig met een sneldrogend medium te werken. Je weet dan (bijna) zeker dat je de volgende week weer verder kunt. Ik geef een overzicht van de mediums van Talens en hun eigenschappen.

Talens Schildermedium sneldrogend 084
Doel: verhogen van de vloei en/of transparantie van olieverf, verkorten van de droogtijd, vetter maken van de verf
Samenstelling: plantaardige oliën, synthetische hars, terpentine, siccatieven

• Verhoogt de duurzaamheid en de elasticiteit van de verffilm
• Penseelstreek vervaagt, afhankelijk van de toegevoegde hoeveelheid
• Verhoogt de glans
• Niet vergelend
• Verdunbaar met terpentine of terpentijn
• Ontvlambaar

Talens Schildermedium 083
Doel: verhogen van de vloei en/of transparantie van olieverf, vetter maken van de verf
Samenstelling: plantaardige oliën, synthetische hars, terpentine

• Geen effect op de droogtijd van de verf
• Verhoogt de duurzaamheid en de elasticiteit van de verffilm
• Penseelstreek vervaagt enigszins, afhankelijk van de toegevoegde hoeveelheid
• Verhoogt de glans
• Niet vergelend
• Verdunbaar met terpentine of terpentijn
• Ontvlambaar

Talens Glaceermedium 086
Doel: verhogen van de vloei en transparantie van glacislagen in olieverf
Samenstelling: plantaardige oliën, synthetische hars, terpentine

• Geen effect op de droogtijd van de verffilm
• Penseelstreek vervaagt
• Verhoogt de glans
• Niet vergelend
• Verhoogt de duurzaamheid en de elasticiteit van de verffilm
• Verdunbaar met terpentine of terpentijn
• Ontvlambaar

Talens Venetiaanse terpentijn 019
Doel: verhogen van de vloei en transparantie van glacislagen in olieverf
Samenstelling: natuurbalsem, terpentijnolie

• Traditioneel glaceermedium
• Verlengt de droogtijd van de verffilm
• Verhoogt de duurzaamheid van de verffilm
• Penseelstreek vervaagt, afhankelijk van de toegevoegde hoeveelheid
• Verhoogt de glans
• Enigszins vergelend
• Verdunbaar met terpentine of terpentijn
• Ontvlambaar