Confronterend naakt.

Tineke Slagter

Tineke Slagter is een echte colorist. Kleur is voor haar één van de meest essentiële bouwstenen voor een werk. Zij maakt in hoofdzaak aquarellen, portretten. Portretten die door het kleurgebruik afwijken van het traditionele. Daarmee neemt zij een risico, het risico dat een werk volledig uit de hand kan lopen. Het bovenstaande werk is geïnspireerd op het schilderij  “Venus van Urbino” van Titiaan. De aquarel liep vast, de kleuren klopten niet meer, de vormen werden ontkent.

Dan heb je twee keuzes: weggooien of het roer radicaal om. Tineke koos, en dat is knap, om het roer om te gooien. De aquarel werd uitgebreid met Oost-Indische inkt en acrylverf en het resultaat mag er zijn.

Een naakt in de schilderkunst is nu een normaal verschijnsel. Hoe anders is dit niet geweest.


Confronterende naakten.

Venus, Titiaan
Venus van Urbino, Titiaan

In 1538 schilderde Titiaan zijn beroemde Venus van Urbino, een mooie naakt dame die het publiek recht in de ogen kijkt. Dat was wat. Eeuwen na zijn voltooiing deed dit doek nog stof opwaaien. Zo schreef Mark Twain in 1880 nog hoe schunnig hij dit doek vindt. Een naakte dame hoort het publiek niet rechtstreeks aan te kijken. Doet zij dit wel dat is zij een courtisane (prachtig woord voor minnares), uiterst confronterend dus.
Vergelijk het doek maar eens met de Slapende Venus van Giorgione, de leermeester van Titiaan. Een doek wat naar alle waarschijnlijkheid door de dood van Giorgione, door Titiaan zelf is voltooid. Hoewel erotisch van ondertoon is het toch een stuk minder uitdagends dan de Venus van Titiaan zelf. Maar ook dit doek, waar een naakt zo werd afgebeeld was revolutionair. Door het vele betasten liep het onderlichaam schade op.

Slapende Venus, Giorgione

Een ander, confronterend naakt was de naakte Maja, van Goya (1746 – 1828) die vanwege dit schilderij voor de Spaanse Inquisitie moest verschijnen. Maja was de benaming voor een mooi meisje uit het volk. Een prachtig doek maar gevaarlijk in die tijd.

Maja, Goya

In 1863 schilderde Manet het doek Olympia. Hij baseerde zijn schilderij op de hier boven genoemde werken. Niet het naakt was hier choquerend, maar de zwarte kat op het voeteneind van het bed. De zwarte kat is het  symbool van prostitutie. De bloemen die worden aangeboden door de dienstmeid zijn waarschijnlijk een cadeau van een klant.

Olympia, Manet

Een doek waar de naakten wel voor beroering zorgden was Le déjeuner sur L’herbre, van Manet (1863). In het doek zien wij een deel van een gravure van Marcantonio Raimondi,  het Paris oordeel. Maar opvallender zijn de keurig geklede mannen en naakte vrouwen die de beschouwer direct aankeken.  De locatie is het Bois de Boulogne , DE plek voor prostitutie bij Parijs.

Le déjeuner sur L’herbre, Manet

 

Raimondi, Paris oordeel (detail) kopergravure

Het doek werd ingebracht voor de jaarlijkse Salon in Parijs. Dat het werd geweigerd mag duidelijk zijn. Samen met andere afgewezen werken werd het doek op gepresenteerd op de door de kunstenaars zelf georganiseerde Salon des Refusés , een salon die parallel liep aan de officiële Salon. De Salon des Refusés werd dat jaar beter bezocht dan de officiële Salon. Manet luidde met Le déjeuner sur L’herbre een nieuw tijdperk in; het Impressionisme.

De aanbidding van het Lam Gods

Jan van Eyck
Van 1 februari – 30 april vindt in het Museum voor Schone Kunsten te Gent de grootste Jan van Eyck-tentoonstelling ooit plaats; een unicum. Wereldwijd zijn er van deze Vlaamse meester slechts een twintigtal werken bewaard. Zeker de helft daarvan reist naar Gent. In het museum worden ze samengebracht met werk uit Van Eycks atelier en kopieën van intussen verdwenen schilderijen. De tentoonstelling wordt aangevuld met meer dan 100 topstukken uit de late middeleeuwen. Speciaal voor deze unieke tentoonstelling worden maar liefst 13 museumzalen volledig ingericht. Kaarten kunt u het best vooraf reserveren. U reserveert de toegangskaarten hier.

De aanbidding van het Lam Gods.

“De aanbidding van het Lam Gods”. Jan en Hubert van Eyck, 1432. Tempera en olieverf op paneel, ‎340 × 440 cm

Eén van de bekendste werken is “De aanbidding van het Lam Gods”. Het werk wordt momenteel gerestaureerd. De restauratie van de vier panelen van Het Lam Gods in Gent is gereed. De afgelopen drie jaar werden grote overschilderingen verwijderd waardoor nu voor het eerst in meer dan 400 jaar de authentieke schilderijen tevoorschijn komen zoals de gebroeders Van Eyck ze maakten. Begin 2020 start in Gent het Van Eyck-jaar. Vanaf dan zijn de vier panelen van Het Lam Gods weer in volle glorie te zien zijn in de Sint-Baafskathedraal. In winterperiode is de kathedraal geopend van 10.30 uur tot 16 uur. De andere gerestaureerde (buiten)panelen worden tentoongesteld in het Museum voor Schone Kunsten Gent.  Wie op zondag komt moet er rekening mee houden dat de kathedraal omwille van de religieuze diensten pas vanaf 13.00 uur te bezoeken is.

Het altaarstuk is genoemd naar het onderste middenpaneel, waar een lam door groepen engelen, martelaren, profeten en apostelen wordt vereerd. Alle aandacht wordt dan ook getrokken naar dit grote centrale paneel.

Middenpaneel “de aanbidding van het Lam Gods”

In een groen landschap speelt zich de hemelse liturgie af rond het Lam Gods, Jezus Christus. Centraal, op een kleine groene hoogte staat een altaar en op het altaar het Lam. Het Lam leeft maar het spuit bloed uit een wond in een kelk. De toespeling is duidelijk: in elke eucharistie worden op het altaar de dood en de verrijzenis van Christus herdacht. Het geheel vormt dan ook een verwijzing naar het Laatste Avondmaal, waarin Jezus zelf de wijn beschreef als Zijn bloed, voor alle mensen vergoten tot vergeving van de zonden.

Het altaarstuk was oorspronkelijk geschilderd voor de Vijdkapel van genoemde Sint Baafskathedraal. Om veiligheidsredenen verhuisde het naar de hoofdkapel van de kathedraal. De koopman Vijd en zijn echtgenote Lysbette Borluut waren begunstigers van de bouw en opdrachtgevers voor het altaarstuk. Op de achterzijde zijn beiden afgebeeld. Het altaarstuk werd op 6 mei 1432 ingehuldigd; dat is ook vermeld op de lijst, met de tekst “VersU seXta MaI . Vos CoLLoCat aCta tUerI”. De hoofdletters vormen een chronogram dat het jaartal aangeeft: V+V+X+M+I+V+C+L+L+C+C+V+I = 1432. Deze datum valt gelijk met de doop van één van de kinderen van Filips de Goede: Josse van Bourgondië.

In de nacht van 10 op 11 april 1934 verdwenen twee panelen uit het wereldberoemd altaarstuk. Beide panelen werden enkele weken later gebruikt om er de bisschop van Gent mee af te persen. Eén paneel, St. Jan de Doper wordt op 28 mei 1934 terugbezorgd. Het andere paneel, De Rechtvaardige Rechters is tot op heden spoorloos.
Gedurende de De Tweede Wereldoorlog was het stuk door de Duitse bezetter ondergebracht in het kasteel van Hendrik IV van Frankrijk in Pau, Frankrijk. In 1942 werd het meegenomen voor Hitlers geplande kunstencentrum te Linz. Op 8 mei 1945 vond het Derde Amerikaanse Leger het intacte veelluik terug in de zoutmijnen van Altaussee bij Salzburg.

Christelijke symboliek
De apostel Johannes betitelt Jezus Christus als het Lam Gods (Johannes 1:29,36, Openbaring 5-8). Dit thema verwijst naar de oude Joodse gewoonte om middels een zoenoffer het volk te bevrijden van zijn zonden. In de eucharistieviering in de Rooms-Katholieke Kerk worden kerkgangers daar nog wekelijks aan herinnerd wanneer het Agnus Dei wordt gezongen. In de kunst is het Agnus Dei de figuur van een lam dat een kruis draagt, symbool voor Jezus als Lam van God. Deze voorstelling wordt vaak gebruikt in christelijke kunstwerken, waarvan “De aanbidding van het Lam Gods” het beroemdste is.

Een beschrijving van het altaarstuk
Wie het werk wil begrijpen bekijkt op Youtube de uitleg over het altaarstuk. Aan de hand van de verschillende panelen wordt het werk uitgelegd. Een prachtige uitleg. De film duurt 4 minuten en mag u niet missen. U vindt de film hier.

De symboliek in het altaarstuk
Op deze pagina wordt, met foto’s van details, ingegaan op de symboliek in het altaarstuk

Het geopende atltaarstuk.  Als u de grote afbeelding opent kunt u het geopende altaarstuk volgen. Deze afbeelding is te vergoten.
Op de bovenste rij (de hemel):

  • Adam; daarboven het offer van Kaïn en Abel
  • zingende engelen
  • Maria
  • God op de troon
  • Johannes de Doper
  • musicerende engelen
  • Eva; daarboven de moord van Kaïn op Abel.

De blote Adam en Eva zijn voor zover bekend de eerste ‘naakten’ in de Vlaamse schilderkunst. Let op de rechtervoet van Adam: het lijkt alsof hij uit het schilderij stapt. Het trio Maria – God/Jezus – Johannes wordt aangeduid als Deesis, een oud Byzantijns thema.

De onderste panelen tonen aan weerszijden figuren die op weg zijn naar de aanbidding van het Lam:

  • de Rechtvaardige Rechters
  • de Ridders van Christus
  • de aanbidding van het Lam
  • de kluizenaars
  • de pelgrims op bedevaart.

Het gesloten altaarstuk. Als u de grote afbeelding opent kunt u het gesloten altaarstuk volgen. Ook deze afbeelding is te vergoten.

De onderste panelen, deels in grisaille geschilderd, tonen:

  • De schenker Joos Vijd
  • Johannes de Doper
  • Johannes de Evangelist
  • De vrouw van de schenker, Lysbette Borluut

Daarboven, verdeeld over vier panelen, de Annunciatie met aan de linkerkant de aartsengel Gabriël en aan de rechterkant de Heilige Maagd.

De bovenste panelen tonen:

  • De profeet Zacharia
  • De Sibille van Erythrae
  • De Sibille van Cumae
  • De profeet Micha

Een prachtige pagina vindt u hier. Het complete altaarluik voor, tijdens en na restauratie. Als u op één van de panelen klikt krijgt u het afzonderlijke paneel te zien. De afbeelding kan sterk worden vergroot.  In combinatie met een uitgebreide beschrijving van de afzonderlijke panelen, welke u hier treft, is het hele altaarstuk nogmaals goed te volgen.

De Vlaamse primitieven
De gebroeders van Eyck hoorden tot de Vlaamse Primitieven, ook wel de Noordelijke Renaissance. Deze kunststroming verwijst naar het begin van de Nederlandse en Vlaamse schilderkunst en omvat grofweg de kunstenaars die tussen 1400 en 1550 in de Nederlanden actief waren, een gebied dat Nederland, België, Luxemburg, het Noorden van Frankrijk en delen van Duitsland omvatte. De schilderkunst van de 15e en de vroege 16e eeuw in de Zuidelijke Nederlanden is een stralend hoogtepunt in de kunstgeschiedenis. Het is een artistieke bloeiperiode die gekenmerkt wordt door een ver doorgedreven verfijning van de olieverftechniek en door de ijver om de zichtbare wereld op een zo gedetailleerd mogelijke wijze weer te geven. Ook in de religieuze beeldtaal of iconografie wordt dit realisme toegepast. De Vlaamse Primitieven benadrukken een ongeziene religieuze expressiviteit die een nieuwe traditie in de schilderkunst teweegbrengt. De opdrachten kwamen niet alleen van de verschillende hoven en de kerkelijke instellingen, maar ook van de steden en de burgerij. De schilder kreeg, voor het eerst, een zeer prominente plaats in de maatschappij. Door de contacten tussen Vlaanderen, Noord-Italië en andere regio’s op het oude continent, beïnvloedde deze typisch Vlaamse schilderkunst heel Europa.

De kunst der Vlaamse Primitieven is allerminst onbeholpen of gebrekkig, zoals dat woord suggereert. De naam “les primitifs flamands” of “Vlaamse Primitieven” vindt zijn oorsprong in de jaren 1840. In het begin van de 19e eeuw werden schilderijen uit deze periode onder de noemer “peintures gothiques” of “gotische schilderkunst” geplaatst. Maar deze term verdween onder de invloed van de romantiek die deze kunst herwaardeerde.

De grootste vernieuwing zat hem in het gebruik van olieverf over tempera waarmee je heel precies kon werken en waardoor prachtige kleurschakeringen ontstonden. Aan de grondslag van elk schilderij lag een aandachtige natuurwaarneming. Ieder detail (stofuitdrukking, kleur en lichtval) werd uiterst zorgvuldig en gedetailleerd opgebouwd. Aan het natuur- of architectonische kader besteedden de schilders evenveel zorg als aan de eigenlijke religieuze voorstelling. De Vlaamse Primitieven plaatsten hun figuren in de natuur of in een interieur en niet langer tegen een vlakke achtergrond. Van een tweedimensionale achtergrond maken figuren zich los door soepele, kunstzinnige modellering. De plastische vorm wordt scherp beëindigd met zware, donkere contouren, waarin overeenkomst merkbaar is met de loodranden van gebrandschilderde ramen. In sommige schilderijen is zelfs sprake van schaduw en reflectie.

Bekende schilders zijn:

  • Jan van Eyck
  • Hubert van Eyck
  • de Meester van Flémalle
  • Rogier van der Weyden
  • Dirk Bouts
  • Hans Memling
  •  Jeroen Bosch
  •  Gerard David
  • Fra Angelico
  • Hugo van der Goes.

Bronnen:
Statenvertaling online, Bijbel en kunst, Wikipedia, MSK Gent, Vlaamse Kunstcollectie, Kunstbus, Gemeente Gent, Kerknet, Atelier Jan Naezer

De vetkrijtmethode

Joanne Verweij

Schelp, Joanne Verweij, lijnets, aquatint, vetkrijt

Joanne Verweij maakte bovenstaande prent met een etsplaat waar aqauatint op aangebracht is waar vervolgens met een vet krijt de tekening op is aangebracht. Het resultaat is een krachtige zwart/wit ets met monumentale uitstraling.

De aquatint werd in het blok hiervoor uitgelegd. Bij de vetkrijtmethode teken je met een oliepastel op de aangebrachte aquatint. Omdat wij op zink werken en het zuur bij zink zowel rechtstandig als naar de zijkanten bijt is het verstandig de vetkrijttekening te verstreken met bitumen. Op een watje doe je de bitumen en die dep je langzaam op de tekening. Je verstrekt dan de tekening en deze kan dan langer te bijten.

Hercules Sehgers
Wie de vetkrijtmethode ontwikkelde is niet te achterhalen. Wel zijn er veel etsers die verder hebben willen kijken dan de de ets als reproductie-methode.

Boom, ets. Hercules Seghers.
Foto: René den Engelsman, Frans Pegt. Auteursrecht: Rijksmuseum Amsterdam
.


Hercules Segers (1589/90-c.1640) was een van de meest eigenzinnige 17de-eeuwse kunstenaars. Hij ontwikkelde de suikertint en schilderde en etste vooral bergachtige fantasielandschappen. Segers is beroemd geworden om zijn ‘gedrukte schilderijen’: beschilderde prenten of bedrukte doeken. Van zijn schilderijen is weinig meer over, in totaal 11 werken. Er bestaan nog 183 afdrukken van 54 etsen, die Segers allemaal verschillend heeft bewerkt. Hercules werd Haarlem geboren, in een Vlaams immigrantengezin. Hij ging in Amsterdam in de leer bij de Vlaamse schilder Gillis van Coninxloo en zijn werk past in de Vlaamse landschapstraditie. Al in de 17de eeuw was Segers’ werk zeer populair. Het beïnvloedde onder andere Rembrandt, die zelf acht werken van Segers bezat. Ook de stadhouder, Frederik Hendrik, en de Deense koning hadden werk van hem in hun collectie. Segers woonde in Haarlem, Leiden, Amsterdam, Utrecht en Den Haag, waar hij gestorven is.

Het Rijksmuseum en het Rembrandthuis in Amsterdam zijn beiden in het bezit van een curieuze prent, de vlucht naar Egypte van Rembrandt op een plaat van Seghers. Het is een afdruk van een koperplaat die door Sehgers was gemaakt. Rembrandt kreeg de plaat in handen en heeft een deel, het rechter deel, weggeschrapt en daar een eigen voorstelling op gemaakt.

De vlucht naar Egypte, ets. Rembrandt. Op de plaat van de ets Tobias en de engel van Hercules Seghers
Fotograaf onbekend. Auteursrecht: Rijksmuseum Amsterdam.
Tobias en de engel, ets. Hercules Sehgers
Fotograaf onbekend. Auteursrecht: Rijksmuseum Amsterdam.

Jotsna Bhagavatula

De aquatint

In het eerste jaar van de etscursus worden 4 technieken behandeld:

  • lijnets
  • aquatint
  • droge naald
  • vernis-mou

Bij drie van deze technieken wordt de plaat in zuur gebeten alleen bij de droge naald komt geen zuur van pas.
Bij de aquatint is het mogelijk vlakken op de plaat aan te brengen. Die lopen van grijs tot en met diep zwart. Bij een aquatint bijt je in secondes tot (afhankelijk van de sterkte van het zuur) een minuut of drie. Is het vlak van nog niet donker genoeg dan breng je een nieuwe korrel aan. Hoe dat werkt leg ik hieronder uit.
Jotsna maakte eerst een proefplaatje waar, door verschillende bijttijden (van 10 seconden tot 180 seconden) de verschillende tonen te zien waren. Dit proefplaatje werd gebruikt als handleiding voor bovenstaande prent .

Voorbeeld proefplaatjes

Aquatint kan op verschillende manieren worden aangebracht, machinaal via de stuifkast die in de gang staat of met de hand. Een aquatint aangebracht met de hand geeft een schilderachtig beeld.

Maar wat is die aquatint nou eigenlijk? Bij de aquatint wordt een fijngemalen colofonhars (hetzelfde hars welk violisten gebruiken voor hun strijkstok) over de plaat gestrooid. Vervolgens wordt de etsplaat voorzichtig verwarmd (inbranden van de hars). De hars smelt dan en hecht zich op de plaat. Feitelijk ontstaat er dan een raster van zink en hars. Het hars is zuurbestendig,zodra de plaat in het zuur gaat worden er mooie vlakken gebeten. Omdat op zink het zuur zowel rechtstandig als de zijkanten op bijt kan er niet heel lang worden gebeten. Voor echt donkere vlakken moet de hars een aantal maal een aantal maal worden aangebracht en vastgebrand. Partijen welk je niet wilt bijten of niet verder wilt bijten dek je af met een zuurbestendig spirituslak.
De aquatint is best een moeilijke techniek. De prent van Jotsna is haar eerst aquatint en ik vind het zeer respectabel. Mooie prent Jotsna.

Het inbranden van de aquatint.

Spirtiuslak
Spirituslak is niet meer te koop. Er bestaat wel een alfdekvernis op alcoholbasis van Artools, ik vind hem niet prettig werken. Spiritiuslak kan je het best zelf maken.

  • 350 gram Schellak in 65 dl ethanol
  • 400 gram Kopal Manila in 66 dl ethanol

Je lost de schellak en Kopalhars onafhankelijk van elkaar op in ethanol. Drie weken laten staan, af en toe wat schudden. Daarna kan je het mengen. De lak is tranparant. Je krijgt de lak op kleur met beenderzwart of met nigrosine, een kleurstof. De benodigdheden koop je bij de Labshop

Veel meer over de etstechniek en haar geschiedenis leest u hier

Een oud recept voor spirituslak


Het Toebackje

Het stilleven, vervolg.

In het vorige blok schreef ik over het klassieke stilleven. Een aantal van deze klassieke stillevens komen dit jaar aan de orde. Op dit moment staat het Toebackje opgesteld.

Het Toebackje  verwijst naar een type stilleven met rookgerei, zoals tabakspijpen, smeulende henneppitten en komforen met brandende kolen. Soms zijn ook kruiken bier of glazen wijn afgebeeld, soms een citroen. Het werd op bestelling geschilderd en waren over het algemeen niet groot.

Veel symboliek kent het stilleven niet, is er een citroen in het stilleven geschilderd dan is dat altijd in combinatie met een roemer. De citroen diende om de wijn in de roemer op smaak te maken.

Het waren stillevens bestemd voor de gegoede burgerij die louter als decoratie dienden.

Naast het Toebackje bestaan er verschillende soorten stillevens, die in typen worden onderscheiden

  • Banketje
  • Overwinningsstilleven
  • Vanitas
  • Trompe-l’oeil
  • Bloemstilleven
  • Fruitstilleven
  • Stilleven met vis (Met name in Den Haag omdat daar verse vis was en geschilderd werd)
  • Jachtstuk
  • Muziekinstrumenten
  • Markt- en keukenstukken
  • Religieuze stillevens
  • het ontbijtje

Het Stilleven

Dit seizoen start ik met een klassiek stilleven. Klassiek in opbouw. Brood, een jeneverkruik, knoflook en asperges. In het stilleven zitten verwijzingen naar Claesz, Coorte maar ook Morandi.

De benaming stilleven (dode onderwerpen naar de natuur) komt van de Nederlander Houbraken die rond 1700 voor het eerst deze term hanteerde. Als beeldgenre omvat het stilleven de uitbeelding van een roerloos arrangement van dingen, planten, vruchten, dood wild e.d. die door de kunstenaar geordend worden volgens esthetische criteria.

Pas in de late renaissance ontwikkelde het stilleven zich tot een zelfstandig genre. Nederland was een belangrijk land als het gaat om de ontwikkeling van het stilleven. Beroemd zijn de bloemstillevens van bij voorbeeld J. Davidsz de Heem en de meesterlijke tafelstillevens van de Haarlemse schilders  Claesz en Heda. De eerste stillevens werden gekenmerkt door de interesse voor de afbeelding en de weergave van stofkwaliteiten, de late stillevens van de 18de, 19de en 20ste eeuw versterken de formele vormgeving in het middelpunt, zoals bijv. bij Cézanne de kubistische experimenten, bij Matisse de kleurencomposities e.d.

Vaas met bloemen, J. Davidsz de Heem

Tafelstilleven, Claesz

In de late 16de eeuw hebben twee ontwikkelingen bijgedragen tot het ontstaan van het stilleven als zelfstandig genre. Enerzijds zijn dat de als stilleven gegroepeerde voorwerpen in genre- en historiestukken. Anderzijds was dat de toenemende belangstelling voor de natuur en kostbare voorwerpen. Daardoor ontstond een vraag naar dit soort realistische afbeeldingen.

Nog niet
zolang geleden gold het stilleven als een zuiver decoratief genre. De
laatste jaren is evenwel duidelijk geworden dat veel 17de-eeuwse stillevens vaakeen symbolische of moraliserende betekenis hebben. Zo wijzen pronk- en vanitasstillevens de toeschouwer op de vergankelijkheid van het leven en manen tot matigheid. In de loop der tijden is deze betekenis verloren gegaan.

In Leiden ontstonden de eerste ‘memento mori‘; stillevens die zinnebeelden van de vergankelijkheid voorstelden, geaccentueerd door de vaak gebruikte beeldobjecten schedel en kaarsen (allegorische stillevens van het memento mori).

Een jachtstilleven is meer in het bijzonder de afbeelding,
bijvoorbeeld op een tafel, van een of enkele tijdens een jacht gedoode dieren.
Een jachtscène of een jachtstuk is een afbeelding van een jacht of van een
jager met zijn buit.

Bloemstillevens, die kort na 1600 in zwang raakten, waren vooral een specialisme van Vlaamse en Hollandse kunstenaars. De eerste geschilderde boeketten, zoals die van Bosschaert, zijn nog frontaal geschikt, symmetrisch en egaal belicht; iedere bloem is zo goed te zien.

Na verloop van tijd veranderde dat. Allereerst kwam er meer schaduw- en dieptewerking, bijvoorbeeld bij Balthasar van der Ast. Omstreeks 1650
introduceerde Willem van Aelst asymmetrische boeketten, terwijl
Jan Davidsz de Heem toen weelderige boeketten ging schilderen, die zwaar
over de rand van de vaas heen hangen. Zo verschoof de aandacht in de loop vande eeuw van de individuele bloemen, naar het boeket als geheel, en werden de boeketten steeds natuurlijker.

Bloemstillevens waren vaak erg duur. Bloemen waren indertijd nog zeldzaam en de schilder die ze met kunstzinnig vernuft heel precies kon weergegeven in verf, was verzekerd van de hoogste waardering van verzamelaars in heel Europa.

De beroemdste schilder van stillevens van de vorige eeuw is zonder enige twijfel de Italiaan Giorgi Morandi

Bronnen: Wikiperia, Kunstbus, website atelier